Helga Bode: kunst, therapie en grenzen

Helga Bode is een naam die in de wereld van vintage spanking- en fetishkunst steeds terugkomt, maar over wie we eigenlijk vrijwel niets met zekerheid weten. Vermoedelijk is het een pseudoniem of zelfs een fictieve naam. Wat wél bekend werd zijn een reeks tekeningen en aquarellen uit circa de jaren 1920 die rond één thema draaien: fantasieën over spanking, huiselijk discipline, schoolstraffen en soms enemascènes. De werken tonen uiteenlopende dynamieken (F/f, F/F, F/m, M/F, M/m) in zowel eigentijdse als historische settings.

Haar illustraties doken in de jaren dertig op in de semi-wetenschappelijke publicaties van Dr. Ernst Schertel, met name in Der Flagellantismus als literarisches Motiv (1929–1932) en de latere heruitgave Der Flagellantismus in Literatur und Bildnerei. Schertel, een Duitser met een kleurrijke carrière als occultist, naaktcultuur-pionier en zelfbenoemd expert op het gebied van “het erotische complex”, presenteerde de tekeningen als illustratief materiaal bij zijn beschouwingen over flagellantisme.

Volgens de overlevering (die nergens hard documentair werd bewezen) was Helga Bode als jonge vrouw (begin twintig) patiënt bij Schertel in Berlijn. Ze zou hem een groot aantal tekeningen en schilderijen hebben toevertrouwd die tijdens of in het kader van de therapie waren gemaakt. Hij publiceerde ze later. Of zij daar expliciet toestemming voor gaf, is onbekend. Er is geen documentatie die dit bevestigt of ontkent. Dit roept in zekere zin de pijnlijke vraag op over grenzen: in hoeverre mag een therapeut iets dat een cliënt in vertrouwen deelt, gebruiken in een (pseudo)wetenschappelijke publicatie? Had dit nog te maken met het delen van wetenschappelijke kennis, of was deze uitgave veeleer een verkapte pornografische publicatie die binnen bepaalde kringen circuleerde, kringen waarin (voornamelijk) mannen zich verlekkerden aan het grafische materiaal dat onder de noemer van wetenschap was gepubliceerd?

Der Flagellantismus in Literatur und Bildnerei (1957)
De oorspronkelijke 4 delen uit 1929-1932 met de titel “Der Flagelantismus als literarisches Motiv” zijn in 1957 uitgebracht in 12 complementaire delen in beperkte machinaal genummerde oplage afhankelijk van inschrijving voor “wetenschappers en wetenschappelijk geïnteresseerden”.
Dit boek verschijnt af en toe op veilingsites.

De grens van de therapeut

Schertels boeken waren typisch voor de periode: een mix van serieuze historische en literaire analyses, psychoanalytiche invloeden en een onderliggende fascinerende (soms voyeuristische) interesse in erotische thema’s. Ze werden beperkt verspreid, vaak alleen aan “wetenschappers en geïnteresseerden” via lidmaatschap met de nadruk dat ze niet voor de openbare handel bedoeld waren.

Als de tekeningen inderdaad uit een therapeutische context kwamen, dan is het de vraag of de privacy en het vertrouwen van de cliënt voldoende beschermd werden. Een therapeut die materiaal van een patiënt inzet voor publicatie, zonder aantoonbare toestemming, overschrijdt een grens. Zelfs in de context van de jaren dertig, waarin seksuologie nog volop zoekende was en grenzen minder strak waren vastgelegd, voelt dit als een ethische schending. We zullen waarschijnlijk nooit weten of Helga Bode (of wie er ook achter de tekeningen zat) ermee instemde. Die onzekerheid zelf is al betekenisvol.

Erfenis van verlangen

Vandaag de dag leven de tekeningen die aan Helga Bode worden toegeschreven voort in collecties van vintage BDSM-kunst. Sites als Vintage Bdsm Art bewaren en tonen ze, precies omdat ze deel uitmaken van het erfgoed van verlangen: beelden die generaties hebben geholpen om taboe-onderwerpen bespreekbaar te maken, of in ieder geval te herkennen.

Of Helga Bode een echte vrouw was, een man die onder vrouwennaam tekende, of een verzamelnaam voor anonieme spankingkunst uit die periode, het doet er uiteindelijk minder toe dan de kracht van de beelden zelf. Ze laten zien dat fantasieën over spanking en macht al decennia (en waarschijnlijk eeuwen) geleden bestonden, dat ze artistiek vorm kregen, en dat ze mensen konden helpen om zichzelf beter te begrijpen.

Teens herinneren ze ons eraan dat zorgvuldigheid met andermans intieme expressie altijd telt, ook (of juist) wanneer die expressie in een therapeutische setting ontstaat.

Meer werk toegeschreven aan Helga Bode is te vinden op Vintage Bdsm Art.
Reacties zijn welkom, je kunt ze plaatsen in het reactie veld hieronder. Liever in gesprek met mij? Neem geheel vrijblijvend contact met me op. Ik investeer met liefde tijd en aandacht om anderen te helpen, meer daarover lees je hier.