Pantoffelheld: De Man Onder de Plak

Een tijd geleden stuitte ik op een foto van Manassé studio met het woord pantoffelheld. Dat prikkelde mijn nieuwsgierigheid, dus dook ik in de betekenis van dit (oorspronkelijk Duitse) woord, dat in het Nederlands vrijwel hetzelfde wordt gebruikt.

Een pantoffelheld staat voor “een man die onder de plak zit bij zijn vrouw en dus juist helemaal geen held is“.
In het Duits wordt het gebruikt om een man te beschrijven wiens vriendin of vrouw hem onder controle houdt. Hij moet overal toestemming voor vragen en heeft nergens inspraak in, vooral niet thuis.

Technisch gezien is een pantoffelheld dus het (bijna) tegenovergestelde van een held: Iemand die het heldendom met de mond belijnt maar thuis op sloffen uitdraagt. Vandaar ook de variant held op sokken. De pantoffel (of huisschoen ) staat symbool voor het huiselijke, onderdanige bestaan.

Synoniemen en verwante termen

Een andere uitdrukking voor een pantoffelheld is een “held op sokken”. Daarnaast zijn er verschillende verwante benamingen:

• Het woord Jan Hen verwijst naar een verwijfde man, een sul die zich met vrouwelijke huisarbeid bezighoudt; een man die onder de plak van zijn vrouw zit; melkmuil. Deze uitdrukking dateert uit de zeventiende eeuw.
• In negentiende-eeuwse woordenboeken vinden we ook het spottende vrouwenslaaf terug.
• Een pantoffelheld werd vroeger ook een hennentaster genoemd (zie ook Jan Hen): een man die letterlijk (en figuurlijk) onder de hen zit.

Een hennentaster was iemand die een kip op de buik voelt om te controleren of er een ei op komst is, dit komt uit de 13e/15e eeuw.
Leuk weetje: Er bestaat ook een ouder type hennentaster met een bijna tegengestelde betekenis: iemand die zich juist uit gierigheid of bedilzucht bemoeit met huishoudelijke klussen (de uitdrukking “zijn haan moet koning zijn” past hier dan weer bij)

Link met de geschiedenis van de cuckold

Dit fenomeen sluit mooi aan bij wat ik eerder schreef over de geschiedenis van de cuckold. In talloze toneelstukken, waaronder die van Molière, werd de spot gedreven met oudere echtgenoten wier jongere, aantrekkelijke vrouwen elders bevrediging vonden bij virielere minnaars.

In een 16e-eeuwse Duitse houtsnede zien we een treffend beeld: een vrouw plaatst een dwazenmuts (Narrenkappe) op het hoofd van haar man en wrijft zijn hoofd met een vossenstaart, beide klassieke symbolen van dwaasheid.
Het bespotten van mannen die (mogelijk) genoten van dominantie door hun vrouw zegt veel over de rigide rolpatronen van toen: de man hoorde dominant te zijn, de vrouw onderdanig. Wie dat patroon omdraaide, werd niet voor vol aangezien.

Wat zegt dit over rolpatronen?

Dat er de spot mee werd gedreven met mannen die het mogelijk zelfs prettig vonden om door hun vrouw aangestuurd en gedomineerd te worden, vertelt iets over de vaste rolpatronen van die tijd. Mannen waren dominant en vrouwen onderdanig; een man die zich door zijn vrouw liet domineren werd niet voor vol aangezien.

Gelukkig leven we in een tijd waarin deze dynamieken binnen de BDSM-wereld wél geaccepteerd en gewaardeerd worden. Steeds meer stellen ontdekken dat ze zich prettig voelen bij een rolverdeling waarbij de vrouw de leiding neemt en de man zich gewillig (en vaak genietend) onderwerpt. Wat vroeger reden tot spot was, is nu voor velen een bron van opwinding, intimiteit en verbinding.

De pantoffelheld is in die zin een prachtige, speelse metafoor voor vrijwillige overgave en dienstbaarheid van de man, zolang het maar met instemming en plezier gebeurt.

Bronnen:
Wikipedia
Etymologiebank